Korrupsiyaya qarşı Mübarizə Şəbəkəsinin koordinatoru cənab Əliməmməd Nuriyevə, Açıq Hökumət Tərəfdaşlığı Təşəbbüsü ilə bağlı MƏKTUB

14.06.13
AddThis Social Bookmark Button

06.06.2013

Ötən il dünyada daha bir ciddi təşəbbüs meydana çıxdı. Dünyanın müxtəlif ölkələrində bu təşəbbüsə olduqca dərin maraq yaranmağa başladı. Bununla bağlı həmin ölkələrin həm hökumətləri, eyni zamanda vətəndaş cəmiyyətinin bu təşəbbüsdə birgə iştirakları ilə bağlı koalisiyalar yaratmağa və müxtəlif forumlar keçirməyə başladılar. Vətəndaş cəmiyyətinin ən fəal kəsimlərindən olaraq bizlər də bu prosesdə ictimai tövhəmizi vermək üçün müxtəlif təşəbbüslər etdik. Vətəndaş cəmiyyətinin ən fəal kəsimi ilə bu istiqamətlərdə danışıqlar və məsələhətləşmələr apardıq. Hökumət qurumlarının təmsilçiləri ilə bu formatda görüşlər keçirdik.  Sizin koorinator olduğunuz şəbəkə üzvlərinin iştirakı ilə birgə tədbir keçirdik.

Ardını oxu...
 

Son Xəbərlər

Media üçün press-reliz Milli Büdcə Qrupunun Açıq Hökumət Tərəfdaşlığı Təşəbbüsü ilə bağlı MÖVQE SƏNƏDİ

14.06.13

6 iyun 2013

Bildiyimiz kimi son 10 ildə dünyada çox ciddi qlobal tendensiyalar müşahidə olunmağa başlayıb. Onlardan biri də ötən il dünyada daha bir ciddi təşəbbüs meydana çıxdı. Dünyanın müxtəlif ölkələrində bu təşəbbüsə olduqca dərin maraq yaranmağa başladı. Bununla bağlı həmin ölkələrin həm hökumətləri, eyni zamanda vətəndaş cəmiyyətinin bu təşəbbüsdə birgə iştirakları ilə bağlı koalisiyalar yaratmağa və müxtəlif forumlar keçirməyə başladılar. Vətəndaş cəmiyyətinin ən fəal kəsimlərindən olaraq bizlər də bu prosesdə ictimai tövhəmizi vermək üçün müxtəlif təşəbbüslər etdik. Vətəndaş cəmiyyətinin ən fəal kəsimi ilə bu istiqamətlərdə danışıqlar və məsələhətləşmələr apardıq. Hökumət qurumlarının təmsilçiləri ilə bu formatda görüşlər keçirdik.

Ardını oxu...
 

National Budget Group İnformation Bulletin.

19.02.13

National Budget Group Informational Bulletin.

 

İnformasia Bülleteni

19.02.13

Milli Büdcə Qrupunun İnformasiya Bülleteni.

  >> Bütün xəbərləri oxu

Nəşrlər

Büdcə Bələdçisi

30.08.12

Redaktor: Qalib Toğrul

Texniki Redaktor: Mahir Allahverdiyev

Korrektor: Şöhlət Səlimov

 

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA İCTİMAİ İNFORMASİYALARIN AÇIQLANMASI VƏ ƏLDƏ EDİLMƏSİNİN MONİTORİNQİ

23.05.11

2007-ci ildə Açıq Cəmiyyət İnstitutu – Yardım Fondunun maliyyə dəstəyi ilə ictimai vəsaitlərlə bağlı İnformasiyanın əldə edilməsinin moniqotinqi aparılmışdır. Monitorinqin 2 əsas məqsədi olmuşdur:

  >> Bütün nəşrləri oxu

Son rəy

2013-cü ilin dövlət büdcəsinə dair Milli Büdcə Qrupunun Rəyi

27.12.12

2013-cü ilin dövlət büdcəsinə dair Milli Büdcə Qrupunun Rəyi
Giriş
2013-cü il büdcə gəlirləri 19,159 mlrd. manat təsdiq edilib. 2012-ci ilin proqnozu ilə müqayisədə növbəti ildə ümumi büdcə gəlirləri 12,4 faiz, Dövlət Neft Fondundan daxilolmalar istisna olmaqla büdcə gəlirləri isə 9,4 faiz artacaq. Beləliklə də növbəti ildə   ümumi  büdcə gəlirlərinin ÜDM-də xüsusi çəkisi 34,2 faiz (əvvəli ilin proqnozu ilə müqayisədə 1 faiz bəndi çox), ayrıca  qeyri-neft gəlirlərinin  qeyri-neft ÜDM-də xüsusi çəkisi isə 15,1 faiz (əvvəlki ilin proqnoz göstəricisi ilə müqayisədə 0,3 faiz bəndi az)  proqnozlaşdırılıb.
2013-ci ildə dövlət büdcəsinin xərcləri 19 milyard 810 milyon manat səviyyəsində proqnozlaşdırılır. Bu, 2012-ci ilin uyğun göstəricisindən 2 milyard 138 milyon manat və ya 12,1 faiz çoxdur. Gələn il dövlət büdcəsi xərclərinin illik ÜDM-ə nisbətinin 35.3 faiz olacağı gözlənir. Bu, 2012-ci ilin anoloji göstəricisindən 3,8 faiz bəndi aşağıdır.
2013-cü ildə dövlət büdcəsinin  kəsiri 690 mln. manat  və ya ÜDM-in 1,1 faizini təşkil edəcək ki, bu da 2012-ci illə müqayisədə 0,1 faiz bəndi aşağıdır. Hazırda bu göstərici Avropa Birliyinin Maastrix meyarlarına cavab verir.
Növbəti ilin büdcə proqnozlaşdırılması  üçün 1 barel “Azəri layt” neftinin  dünya bazar qiyməti 100 ABŞ dolları, Azərbaycan manatanın ABŞ dollarına nəzərən orta məzənnəsi isə 0,78 AZN  1 dollar müəyyənləşdirilib.
2013-cü ilin büdcə gəlirləri: əsas tapıntılar və meyllər
Milli Büdcə Qrupu ekspertlərinin hesablamarina görə, 2013-cü il üçün proqnozlaşdırılan büdcə gəlirlərinin hər 100 manatından 4 manat 8 qəpiyi  fiziki şəxslərin gəlir vergisindən, 11 manat 90 qəpiyi hüquqi şəxslərin mənfəət vergisindən, 14 manat 45 qəpiyi əlavə dəyər vergisindən (ƏDV), 61 qəpiyi sadələşdirilmiş vergidən,  3 manat 10 qəpiyi aksiz vergisindən, 60 qəpyi hüquqi şəxslərin əmlak vergisindən,  16 qəpiyi hüquqi şəxslərin torpaq vergisindən, 63 qəpiyi mədən vergisindən,  28 qəpiyi yol vergisindən, 59 manat 26 qəpiyi  dövlət neft fondunun trasnferindən, 1manat 93 qəpiyi qiyməti tənzimlənən məhsulların ixracı zamanı məhsulların kontrakt qiyməti (ixrac xərcləri çıxılmaqla) ilə ölkədaxili daxili  topdansatım qiymət araındakı fəqdən  formalaşacaq, 1 manat 49 qəpiyi gömrük rüsumlarından, 6 qəpiyi dövlət rüsumundan, 0,3 qəpiyi dövlət mülkiyyətində olan torpaqların icarəyə verilməsindən yığılan icarə haqqından, 85 qəpiyi digər gəlirlərdən formalaşacaq.
Digər hesablamalar göstərir ki, 2013-cü ildə proqnozlaşdırılmış  dövlət büdcəsi gəlirlərinin  hər 100 manatından 33 manat 40 qəpiyi Vergilər Nazirliyinin, 7 manat 20 qəpiyi Dövlət Gömrük Komitısinin, 59 manat 30 qəpiyi Dövlət Neft Fondunun, 10 qəpiyi isə digər məaxil mənbələr hesabına formalaşacaq.  Nəzərə alsaq ki, Vergilər Nazirliyinin xətti ilə təmin olunan  33 manat 40 qəpik vəsaitin  13 manat 80 qəpiyini neft sektorundan ödəmələr təşkil edəcək, onda demək olar ki,  2013-cü il üçün proqnozlaşdırılmış büdcənin hər 100 manatından 73 manat 10 qəpiyi neft pullarından ibarət olacaq.
2013-cü il dövlət büdcəsinin gəlirləri üzrə proqnozların əvvəlki ilin göstəriciləri ilə müqayisəli  və strurktur təhlili aşağıdakı meylləri qiymətləndirməyə imkan verir:
Büdcənin neft gəlirlərindən asılılığı tendesiyası daha da güclənir. 2013-cü ildə Dövlət Neft Fondundan  proqnozlaşdırılmış daxilolmaların həcmi  11,350 milyard manat  təşkil edəcək ki,  bu da həmin mənbədən daxilolmaların büdcə gəlirlərində xüsusi çəkisinin 59,3 faizə çatmasını şərtləndirəcək. Beləliklədə bu göstərici 2012-ci ilin proqnoz göstəricisindən 1,1 faiz bəndi  üstün olacaq. Bundan əlavə, növbəti ildə Vergilər Nazirliyinin xətti ilə təmin edilən vəsaitin 39,5 faizi və ya   2,65 milyard manatı neft sektorundan daxil olmalar təşkil edəcək. Bununla yanaşı növbəti il üçün  proqnozlaşdırılan fiziki şəxslərin gəlir vergisinin bir hissəsi də neft sektorunda çalışanların yüksək əmək haqları hesabına formalaşdır. Lakin bu tədiyə  növü üzrə büdcəyə daxilolmaların strukturu neft və qeyri-neft  bölməsi üzrə ayrılmadığına görə, neft sektorunda çalışanların ödədikləri fiziki şəxslərin gəlir vergisinin həmin vergi növü üzrə proqnozlaşdıırlan  cəmi daxilolmalarda xüsusi çəkisini müəyyənləşdirmək mümkün olmamışdır. Odur ki, həmin tədiyə növü üzrə gələn il ərzində neft sektorundan daxilolmalar nəzərə alınmadan aparılan hesablamalar göstərir ki,  2013-cü ildə  Dövlət Neft Fondundan  trasnferlər və neft sektorundan birbaşa büdcəyə ödənilən vergi və digər ayırmalar  hesabına  büdcəyə yönələn neft gəlirlərinin həcmi 14 milyard manata çatacaq və beləliklə də bu halda ümumi büdcə gəlirlərində neft sektorundan daxilolmaların payı 73,1 faiz olacaq. Müqayisə üçün qeyd edək ki, növbəti ildə Rusiyada neft gəlirlərinin fedaral büdcədə payı 50 faizə qədər , Qazaxıstan büdcəsində isə 25 faiz proqnozladırılıb.
Qeyri-neft gəlirlərinin ÜDM-də payı 9,3 faiz olacaq. 2013-cü ildə proqnozlaşdırılan qeyri-neft gəlirləinin  qeyri-neft ÜDM-də payı 2012-ci ilin proqznoz göstəricisi ilə müayisədə 0,3 faiz bəndi az olacaq. Növbəti ildə qeyri-neft sektorundan proqnozlaşdırılan  gəlirlərin  ÜDM-də isə xüsusi  isə cəmisi 9,3 faiz təşkil edəcək.  Bu isə qeyri-neft sektorunun potensialına və iqtisadi şaxələnmə imkanlarına adekvat deyildir. Belə ki, dövlət büdcəsinin qeyri-neft gəlirlərinin qeyri-neft ÜDM-ə qarşı xüsusi çəkisinin aşağı olması qeyri-neft sektorunun inkişafı ilə bağlı səslənən siyasi bəyanatların iqtisadi əsaslarının olmamasının göstəricisidir.
Vergi gəlirlərinin  ÜDM-də xüsusi çəkisi  12,2 faiz olacaq.   2013-cü ildə Vergilər Nazirliyinin xətti ilə təmin edilən gəlirlərdə qeyri-neft sekrtorundan daxil olmaların  payı 58,8 faiz  təşkil edəcək. Ümumiyyətlə isə növbəti ildə  vergi gəlirlərinin  ÜDM-də xüsusi çəkisi  12,2 faiz proqnozlaşdırılmışdır ki, bu da  iqtisadiyyatda liberallıq dərəcəsinin yüksək olmasını  ifadə etsə də, Azərbaycandakı vəziyyəti xarakterizə edə bilmir. Çünki, milli iqtisadiyyatda gizli iqtisadiyyatın xüsusi çəkisinin yüksək olması (2010-cu ilə olan son hesablamalara görə, bu göstəricinin ÜDM-də xüsusi çəkisi 66,4 faiz olub) yaranmış vəziyyəti daha çox  vergi intizamının aşağı olması ilə izah etmək üçün əsaslar verir.
ARDNŞ əvvəlkindən daha çox vergi ödəmək öhdəliyi götürür. Növbəti ildə ARDNŞ üzrə konsolidə edilmiş vergilər (fiziki şəxslərin gəlir vergisi istisna olmaqla) və digər ödənişlərin 2013-cü il üçün dövlət büdcəsinin  proqnoz gəlirlərində payı  əvvəlki illə müayisədə 1,6 faiz bəndi  artacaq.Belə ki, Vergilər Nazirliyi xətti ilə toplanan 23,2 faizi ARDNŞ-nin payına,18 faizi  Hasilatın Pay Bölgüsü sazişi üzrə podratçı şirkətlərin payına düşəcək.
Qeyri-neft büdcə kəsirinin qeyri neft ÜDM-də xüsusi çəkisi 43 faizə catacaq.   2013-cü il üçün proqnozlaşdıırlan  büdcədə qeyri-neft kəsirinin artırılması və neft gəlirlərindən asılılığın güclənməsi də narahatlıq doğurur. Hesablamalara görə, növbəti ildə qeyri-neft sektorundan proqnozlaşdıırlan daxil olmaların azalması qeyri neft kəsirinin artmasına  və nəticədə də onun qeyri neft ÜDM-də xüsusi çəkisnin 43 faizədək artmasına səbəb olacaq. Azərbaycan hökümətinin makro-iqtisadi proqnozlarında  2016-cı ildə qeyri-neft kəsirinin qeyri-neft ÜDM-də xüsusi çəkisinin 20 faizədək aşağı salınması hədəflənsə də növbəti ilin  büdcə proqnozlaşdırılması bu göstəricinin aşağı salınması üçün yetərincə iqtisadi əsaslar yaradılmayıb. Odur ki, yaxın 3 ildə 2 dəfə azalmanın proqnozlaşdırılması real görsənmir Müqayisə üçün qeyd edək ki, 2013-cü ildə qeyri neft büdcə kəsirnin qeyri-neft ÜDM-də payı  Qazaxıstanda 5,3 faiz, Rusiyada isə 10,7 faiz olacağı gözlənilir.
Qeyri-neft gəlirləri cari xərcləirin yaxşı halda  52 faizini  örtə biləcək. 2013-cü ildə dövlət büdcəsinin  proqnozlaşdırılan cari xərcləri 10 milyard manata yaxınlaşacaq. Hesablamalar göstərir ki, növbəti ildə qeyri -neft gərlirləri 5,2 mlrd. manat səviyyəsində proqnozlaşdırılır. Bu halda qeyri-neft gəlirləri dövlət büdcəsinin cari xərclərinin  maksimim 52 faizini ödəyə biləcək. Bu isə büdcənin dayanıqlılıq baxımından risklərini artırır. Eyni zamanda ötən illərlə müqayisədə  qeyri neft gəlirlərinin caric xərclərdə payının azalması narahatlılıq doğurur. Belə ki, 2012-ci il üçün proqnozlaşdırılan büdcənin qeyri-neft gəlirləri cari xərclərin 56,8 faizini örtəcəyi gözlənilir.
Fiziki şəxslərin gəlir vergisi  üzrə artımın səviyyəsi ilə yeni iş yerlərinin artım dinamikası arasında fərq çoxdur. Bu fərqin yaranması  yeni iş yerlərinin yaradılması ilə bağlı açıqlanan  rəsmi statistik rəqəmləri şübhə altına salır. Belə ki,  bu ilin yanvar-avqust aylarında ötən ilin eyni dövrü ilə  müqayisədə ölkə iqtisadiyyatında muzdla çalışan işçilərin orta aylıq əmək haqqının 8,6 faiz  və müqayisə olaunan  dövr ərzində yeni  və daimi iş yerlərinin 2  dəfəyədək artmasına baxmayaraq, növbəti ildə  fiziki şəxslərin gəlir vergisi 2012-ci ilin pronoz göstəricisində cəmisi 4,4 faiz çox proqnozlaşdırılıb. Ümumiyyətlə, ölkə iqtisadiyyatında  məşğulluq səviyyəsinin və muzdla  çalışan işçilərin əmək haqqı gəlirlərinin aşağı olması  səbəbindən fiziki şəxslərin gəlir vergisinin büdcə gəlirlərində xüsusi çəkisi cəmisi 4,08 faiz proqnozlaşdırılıb.
ƏDV və mənfəət vergisi  birlikdə vergi  və rüsum ödənişlərinin 2/3-nü təşkil edəcək.  2013-cü il üçün ƏDV üzrə daxilolmalar  bütövlükdə dövlət büdcəsi gəlirlərinin 14,5 faizini, dövlət büdcəsinə neft fondundan transferlər nəzərə alınmadıqda isə  ümumi mədaxilin 35,5 faizi həcmində proqnozlaşdırılıb. Mənfəət vergisi isə müvafiq olaraq bütövlükdə dovlət büdcə gəlirlərinin 11,9 faizini,  transferlər nəzərə alınmadıqda  29,1 faizini təşkil edəcək. Hesablamalar göstərir ki, transferlər nəzərə alınmadıqda  büdcə gəlirlərinin üçdə ikisinə qədəri (64,6 faizi) bu iki  tədiyə növü üzrə təmin ediləcək. Bu isə büdcə gəlirləinin tədiyə növləri üzrə diversifikasisiya səviyyəsinin aşağı olmasının göstərici hesab oluna bilər.
Dövlət büdcəsində mərkəzləşdirilmiş gəlirlərin təsir səviyyəsi yüksəkdir.  Baxmayaraq ki, 2012-ci ilin proqnozu  ilə müqayisədə  2013-cü ildə  regionların yerli gəlirləri 28,4 faiz artımla proqnozlaşdırılıb, yenə də növbəti ilin büdcəsində yerli gəlirlərin xüsusi çəkisi cəmisi  3,6 faiz  təşkil edəcək (Müqayisə üçün qeyd edək ki, 2012-ci ilin proqnozlarına görə yerli büdcənin gəlirlərinin ümumi büdcə gəlirlərində payı 2,9 faiz olacaq).  Bu  səbəbdən də növbəti ildə mərkəzləşdirilmiş gəlirlərin payının 96,4 faiz olmasının səbəblərindən biri dövlət büdcəsinin ümumi gəlirlərin gəlirlərinin  tərkibində dövlət neft fondundan daxilolmaların üstünlük təşkil etməsi, digəri isə  "Azərbaycan Respublikası regionlarının 2009-2013-cü illərdə sosial-iqtisadi inkişaf proqramı" çərçivəsində həyata keçirilən investisiya layihələrinin səmərəsinin və rayonlarda iqtisadi aktuvliyin  aşağı olması  ilə əlaqədardır. Tədqiqatlar göstərir ki, yaxın dövrdə  rayonlarda yerli gəlirlərin bazasının genişləndirilməsi potensialı yüksək deyildir. Odur ki,   növbəti ilin büdcəsində yerli gəlirlərinin formalaşması mexanizmi istiqamətində dəyişiklik də nəzərdə tutulub. Belə ki,  Bakı şəhəri  istisana olmaqla digər şəhər və rayonların  ərazilərində faliyyət göstərən  və mərkəzləşdirilmiş qaydada vergi uçotunda olan  ödəyicilərin hesablanmış vergiləri (hüquqi şəxslərin mənfəət vergisi istisna olmaqla)  həmin şəhər və rayonların yerli gəlirlərinə aid ediləcək.  Cari ildə bu qayda yalnız fiziki şəxslərin gəlir vergisi, əmlak və torpaq vergiləri üzrə tətbiq edilirdi. Bütün bunlara bxamayaraq regionlara mərkəzləşdirilmiş xərclərdən ayrılan vəsaitin azalması istiqamətində ciddi dəyişikliklər proqnozlaşdıırlmayıb. Hesablamalara görə, bu dəyişiklik nəticəsində  yerli xərclərini tam şəkildə yerli gəlirləri hesabına maliyyələşdirən rayonların siyahısına yalnız Şirvan şəhəri əlavə olunacaq. Beləliklə də proqnozlara görə,  belə şəhər və rayonların sayı  Sumqayıt şəhəri və Abşeron rayonu da daxil olmaqla 3-ə çatacaq.
Vergi potensialına görə təkcə paytaxtla regionlar arasında deyil həmçinin rayonların öz aralarında son dərəcə yüksək fərqlər müşahidə olunur. MBQ ekspertlərinin Dövlət Statistika Komitəsinin əhalinin rayonlar üzrə sayına dair 2012-ci il yanvarın 1-nə olan məlumatları əsasında apardığı hesablamalara görə, növbəti ildə paytaxt üzrə şəhər əhalisinin hər nəfərinə düşən yerli gəlirlər 2812 manat təşkil edəcək. Sumqayıt, Naftalan və Mingəçevir kimi iri şəhərlərdə həmin göstərici 230-250 manat, Gədəbəy, Lerik, Masallı, Tərtər və Yardımlı kimi rayonlarda 25-40 manat, yerdə qalan rayonlarda 50-100 manat intervalında proqnozlaşdırılır.
Yerli gəlirlər mütləq ifadədə artsa da, regionların büdcənin formalaşmasında payı hələ də kritik səviyyədə aşağı olaraq qalır. 2013-cü ildə yerli gəlirlərin həcmi 197,2 milyon manat və ya 39,5 faiz artaraq 696,7 milyon manata çatacaq. Bununla belə, yerli gəlirlərin ümumi büdcə gəlirlərində payı cəmi 3,6 faiz təşkil edəcək. Göründüyü kimi, yenə də Bakı şəhəri dövlət büdcəsinin formalaşmasında 96 faizdən çox paya malik olacaq. Digər tərəfdən, yerli gəlirlərin real həcmi ilə bağlı narahatlıqlar var. Çünki hətta Hesablama Palatasının son illər hazırladığı bir sıra büdcə rəylərində qeyd olunub ki, yerli gəlirlərin artımı mərkəzi ofisi Bakı şəhərində yerləşən, lakin regionlarda filial şəbəkələrinə malik iri şirkətlərin gəlirlərinin yenidən hesablanması, həmin gəlirlərin bir hissəsinin yerli gəlirlərə aid edilməsi hesabına baş verib. Belə şəraitdə hökumətin regional inkişafa yönəlik siyasi təbliğat məqsədilə yerli gəlirlərin real həcmini süni formada şişirtmədiyini qiymətləndirmək üçün hər bir rayon üzrə gəlirlərin konkret tədiyyə növləri üzrə strukturu barədə məlumatların büdcə zərfinə daxil edilməsinə və bu cür informasiyaların ictimaiyyət üçün əlçatan olmasına ehtiyac var.
Ölkənin rayonlarının böyük əksəriyyətinin yerli gəlirlərinin onların xərclərini qarşılama səviyyəsi 25-30 faizdən yüksək deyil. Gələn il Bakı və Sumqayıt şəhərləri, həmçinin Abşeron rayonu istisna olmaqla ölkənin bütün regionlarına yerli xərcləri tənzimləmək üçün mərkəzləşdirilmiş xərclərdən vəsait ayrılacaq. 2013-cü il üzrə yerli gəlir və xərclərə dair məlumatların təhlili göstərir ki, ölkənin 30-dan artıq rayonunun (Cəlilabad, Zərdab, Zaqatala, Samux, Qobustan, Lerik və s. rayonlar) mərkəzləşdirilmiş xərclərdən asılılığı 70-95 faiz intervalında proqnozlaşdırılır.
2012-ci ilin ümumi büdcə xərclərinin 15692.4 milyon manatı mərkəzləşdirilmiş (92.4 faizi), 1292.0 milyon manatı (7.6 faizi) isə yerli xərclərə aid edilir (dövlət büdcəsi gəlirlərinin 97 faizi mərkəzləşdirilmiş, 3 faizi isə yerli gəlirlərdən ibarət olacaq). Bakı şəhərindən başqa ölkənin heç bir şəhər və rayonunun yerli gəlirləri onun illik yerli xərclərini ödəmək imkanında olmayacaq. Ona görə də Bakı şəhəri istisna olmaqla, ölkənin bütün şəhər və rayonlarının yerli gəlir və xərclərini tənzimləmək üçün mərkəzləşdirilmiş xərclərdən vəsait ayrılır.
Ölkənin şəhər və rayonları üzrə yerli xərclərin məbləği arasında kəskin fərqlər var. Gələn il ölkənin şəhər və rayonları üzrə dövlət büdcəsinin yerli xərclərinin 1 milyard 511,5 milyon manat nəzərdə tutulur. Bu, 2012-ci ilə nisbətən 218,7 milyon manat (17 faiz) çoxdur. Ölkə üzrə bütün yerli xərclərin orta hesabla adambaşına düşən məbləği təqribən 168 manat təşkil etdiyi halda, Naftalan şəhəri üzrə 384, Xızı rayonu üzrə 364, Daşkəsən rayonu 346, Lənkəran rayonu üzrə 164, Cəlilabad rayonu üzrə 159, Tərtər rayonu üzrə 153 manat nəzərdə tutulur. Yerli xərclərin adambaşına səviyyəsi arasında bu cür kəskin fərqlərin olmasının səbəbinə  dair parlamentə təqdim olunan büdcə sənədlərində hər hansı izahat  yoxdur. Ümumiyyətlə büdcə zərfində hər bir rayon üzrə yerli xərclərin funksional strukturu barədə informasiyalar  təqdim olunmayıb. Əgər şəhər və rayonların yerli xərclərinin həcmi əsasən orada olan və yerli xərclər hesabına saxlanan idarəetmə strukturları və onlarda çalışanların sayı ilə müəyyən olunrsa, onda inzibati bölgünün optimallaşdırılması büdcə vəsaitindən istifadənin səmərəliliyinin artırılmasının mühüm bir istiqaməti kimi ortaya çıxır.
Büdcə gəlirlərinin formalaşmasında  Vergilər Nazirıiyinin və Dövlət Gömrük Komitəsinin rolu azalacaq. 2013-cü ilin büdcə gəlirlərinin   33,4 faizi Vergilər Nazirliyinin, 7,2 faizi Dövlət Gömrük Komitəsinin, 59,3 faizi Dövlət Neft Fondunun, 0,1 faizi isə digər mədaxil mənbələrinin payına düşür. Növbəti il üçün proqnozlaşdıırlan  büdcə gəlirlərində Dövlət Neft Fondundan transferlərin payının çoxalmasına görə, Vergilər Nazirıiyinin və Dövlət Gömrük Komitəsinin büdcənin formalaşdırılmasında rolu azalacaq. Belə ki, növbəti ilin proqnozlarının bu ilki proqnozlarla müqayisəsi göstərir ki, Vergilər Nazirliyinin xətti ilə toplanan vəsaitlərin  dövlət büdcə gəlirlərində xüsusi çəkisi 1,3 faiz bəndi azalacaq.
2013-cü ilin büdcə xərcləmələri: əsas tapıntılar və meyllər
Milli Büdcə Qrupu ekspertlərinin hesablamalarına görə, 2013-cü ildə dövlət büdcəsi xərclərinin funksional bölgüsünün ümumi yekunda çəkisi sənaye və tikintidə 35 faiz, əsas bölmələrə aid edilməyən xərclərdə 14,50, sosial müdafiə və sosial təminat xərclərinin ümumi yekunda çəkisi 9,20 faiz,  ümumi dövlət xidmətləri və idarəetmə xərclərində 9,09 faiz, təhsildə 7,70,  müdafiə xərclərində 7,71 faiz,  məhkəmə hakimiyyəti, hüquq-mühafizə və prokurorluqda 5,46 faiz, səhiyyədə 3,40 faiz, kənd təsərrüfatında 2,49,  mədəniyyətdə 1,45 faiz, iqtisadi fəaliyyətdə 1,39 faiz,  digər xərclərdə isə 2,61 faiz olacaq.
Eyni zamanda digər  hesablamalara görə, 2013-cü ilin  büdcəsini 100 manat ekvivalentində götürdükdə onda hər 100 manatdan əsas fondlara əsaslı vəsait qoyuluşuna 45 manat 80 qəpik,  əməyin ödənişinə 14 manat 20 qəpik, sair xərclərə 11 manat 40 qəpik, təqaüdlər və sosial müavinətlərə 8 manat 80 qəpik, idarəetmə aparatının saxlanmasına 2 manat 30 qəpik, subsidiya və transferlərə 1 manat 60 qəpik, ərzaq məhsullarının alınmasına 1 manat 50 qəpik, dərman, sarğı ləvazimatları və materialların alınmasına 90 qəpik catacaq.
2013-cü il dövlət büdcəsinin xərcləri üzrə proqnozların əvvəlki ilin göstəriciləri ilə müqayisəli təhlili aşağıdakı meylləri qiymətləndirməyə imkan verir:
Sosial xərclərin büdcə xərclərində xüsusi çəkisi azalacaq. 2012-ci illə müqayisədə gələn il təhsil, səhiyyə, sosial müdafiə və mədəniyyət-incəsənət sahələri üzrə cəmi xərclərin dövlət büdcəsinin ümumi xərclərində payı 2,2 faiz bəndi azalaraq 21,7 faiz təşkil edəcək. Həmin xərclərin ümumi məbləği 4,298 milyard manat səviyyəsində proqnozlaşdırılır. Bu sahələr üzrə xərclərin mütləq məbləğində də son dərəcə cüzi artım nəzərdə tutulur. Belə ki, 2012-ci ilə nisbətən gələn il sosial sektora daxil olan və yuxarıda adları qeyd olunan 4 funksional bölmə üzrə xərclərin məbləğində cəmi 83,6 milyon manat və ya 1,9 faiz artım olacaq. Öz növbəsində, səhiyyə xərclərində cəmi 0,5 faiz (3,6 milyon manat), təhsil xərclərində 1,2 faiz (18,9 milyon manat), sosial müdafiə xərclərində 1,5 faiz (27,9 milyon manat) artım proqnozlaşdırılır.
Illik inflyasiya büdcənin sosial xərclərinin artım tempini əhəmiyyətli dərəcədə üstələyəcək. Gələn il büdcədən sosial səhələrə ayrılan vəsaitlərin 1321 milyard manatı və ya 30,7 faizi həmin sahələrdə çalışan işçilərin əmək haqqına, 1689,3 milyard manatı yaxud 39,3 faizi isə qanunvericiliyə uyğun olaraq müxtəlif sosial qruplar üçün nəzərdə tutulmuş müavinət, təqaüd və digər sosial ödənişlərə xərclənəcək.  Bilavasitə maaş və ya sosial ödənişlərlə bağlı xərclərin artım tempinin inflyasiyanın proqnozlaşdırılan artım tempinə uyğun proqnozlaşdırılması vacibdir. 2013-cü ilə Azərbaycan hökuməti orta illik inflyasiyanı 5,7 faiz səviyyəsində proqnozlaşdırdığı halda, sosial xərclər üzrə cəmi 1,9 səviyyəsində artımın nəzərdə tutulması əsaslandırılmayıb.
Dövlət idarəetmə, hüquq-mühafizə və məhkəmə hakimiyyəti oranlarının saxlanması xərcləri 19,1 faiz artırılıb. 2013-cü ildə ali və mərkəzi hakimiyyət orqanlarının saxlanmasına dövlət büdcəsindən 336,2 milyon manat xərclənməsi proqnolaşdırılır. Bu, əvvəlki dövrlə müqayisədə 109,9 milyon manat və ya 48,5% çoxdur. Bundan əlavə, gələn il məhkəmə hakimiyyətinin və hüquq-mühafizə sisteminin maliyyələşdirilməsinə 1 milyard 83 milyon manat vəsait ayrılması nəzərdə tutulur ki, bu bu 2012-ci ilə nisbətən 117,5 milon manat və ya 12,2 faiz çoxdur.  Lakin ayrı-ayrı orqanlar üzrə xərclərin artımı bir-birindən kəskin fərqlənir. Məsələn, məhkəmə orqanlarının saxlanması üzrə 58,5 milyon manat proqnozlaşdırılır ki, bu əvvəlki ilə nisbətən 31,7 faiz və ya 14,1 milyon manat çoxdur. Ən yüksək artım polis (Daxili İşlər Nazirliyi və Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlar Baş İdarəsi birlikdə) sisteminin xərclərində müşahidə olunur. Belə ki, gələn il polis orqanlarının saxlanmasına dövlət büdcəsindən 500,0 milyon manat xərclənməsi nəzərdə tutulur ki, bu 2012-ci illə mü 136,6 milyon manat və ya 37,6 faiz çoxdur.  Ümumilikdə, 2013-cü ildə dövlət idarəetmə, hüquq-mühafizə və məhkəmə hakimiyyəti oranlarının saxlanmasına 1,419 milyard manat xərclənəcək ki, bu əvvəlki dövrə nisbətən 227,4 milyon manat və ya 19,1 faiz çoxdur.
Göründüyü kimi, bütövlükdə sosial sfera üzrə xərc artımı ali və mərkəzi hakimiyyət orqanlarının saxlanması üzrə xərclərin artımından 26,3 milyon manat və ya 31,4 faiz, məhkəmə hakimiyyəti və hüquq-mühafizə orqanları üzrə xərc artımından isə 33,9 milyon manat yaxud 40,5 faiz azdır.
Büdcənin ayrı-ayrı bölmələri üzrə xərclərin artım templəri arasında kəskin fərqlər  mövcuddur. 2012-ci ilə nisbətən gələn ilin dövlət büdcəsində «Ümumdövlət xidməti» bölməsi üzrə xərclər 52,7 faiz, “İqtisadi fəaliyyət”lə bağlı xərclər 48,4 faiz, “Nəqliyyat və rabitə” xərcləri 27.1 faiz artdığı halda, “Tikinti” bölməsi üzrə 19,7 faiz, “Səhiyyə” xərcləri cəmi 0,5 faiz, “Təhsil” xərcləri 1,2 faiz, «Sosial müdafiə və təminat» xərcləri 1,5%, «Kənd təsərrüfatı» bölməsi üzrə xərclər 4,5 faiz artımla proqnozlaşdırılıb. Xərc artımlarının belə qeyri-bərabər baş verməsinin nəticəsidir ki, 2012-ci ilə nisbətən gələn il üzrə dövlət büdcəsinin genişlənən xərclərinin 1 milyard 762,2 milyon manatı və ya 82,4 faizi 2 bölmənin - ümumdövlət xidməti və tikinti bölməsinin payına düşür.
Dövlət borcuna və öhdəliklərinə xidmət edilməsi ilə bağlı xərclər 2,5 dəfə artıb. 2013-cü ildə dövlət borclarının və öhdəliklərinin qarşılınması mqsədilə 780,7 milyon manat xərclənməsi proqnozlaşdırılır. Bu, 2012-ci illə müqayisədə 468,3 milyon manat və ya 2,5 dəfə çoxdur. Öz növbəsində, dövlət borcunun ödənilməsi ilə bağlı xərclərin ümumi büdcə məxaricində payı əvvəlki dövrə nisbətən 2,2 faiz bəndi artaraq 1,8 faizdən 4%-ə yüksəlib. Müstəqillik dövründə ilk dəfədir ki, büdcə vasitəsilə dövlət borclarının ödənilməsinə bu həcmdə vəsait ayrılır. Dövlət borcu üzrə xərclərin 647,3 milyon manatını və ya 82,5%-ni xarici borclar, yerdə qalan hissəsini isə daxili borclar təşkil edəcək.
Dövlət büdcəsinin hökumətin borc və öhdəliklərilə bağlı xərclərinin bu cür kəskin artımı son illər xarici borclanmaların sürətlə genişlənməsidir. Məsələn, Azərbaycanın xarici dövlət borclarının həcmi əgər 2010-cu ildə 3,4 milyard ABŞ dolları təşkil edirdisə, təxminən 2 il ərzində həmin vəsaitlərin məbləği 1,7 milyard ABŞ dolları və ya 49 faiz artaraq 5,1 milyard dollara çatıb. 2013-cü ildə xarici dövlət borcu üzrə xərclərin 164,6 milyon manatı faiz ödənişlərinə, 482,7 milyon manatı isə əsas borc üzrə ödənişlərə yönəldiləcək.
Ölkə iqtisadiyyatına böyük neft pullarının axdığı hazırkı dövrdə büdcə hesabına iri həcmdə borclar qaytarılması problem meydana çıxmasa da, neft gəlirlərinin kəskin azalacağı dövrdə hökumətin ciddi narahatlıqlarının labüddür. Dünya iqtisadiyyyatında böhran meyllərinin səngiməməsi, bu səbəbdən beynəlxalq neft birjalarında «qara qızıl»ın qiymətinin enməsi riskinin qalması ölkəni xarici borcların vaxtlı-vaxtında qaytarılması problemi ilə üzləşdirə bilər.
Ayrı-ayrı istiqamətlər üzrə xərclərin artımı və ya azalması ilə bağlı parlamentə əsaslandırılmış izahatlar təqdim olunmayıb. 2012-ci illə müqayisədə gələn il məktəbəqədər təhsil üzrə büdcə xərcləri 55,3 milyon manat və 61 faiz artaraq 145,8 milyon manata çatacaq. Bir il ərzində həmin xərclərin kəskin artımının məktəbəqədər təhsillə əhatə səviyyəsinin yüksəlməsi, bu sahədə çalışan heyətin məvaciblərinin artımı, bağça şəbəkəsində ərzaq normativlərinin yüksəldilməsi kimi mümkün variantlarla bağlılığı mütləq büdcənin izahına dair sənəddə öz əksini tapmalı idi. Nəzərə alaq ki, bu ildən ilk dəfə olaraq məktəbəqədər təhsil xərclərinə sərəncamvermə hüququ Təhsil Nazirliyinədən alınaraq yerli icra hakimiyyəti orqanlarına verilir. Xərc normativlərində, sahənin idarə olunması mexanizmlərində ciddi dəyişikliklərin baş vermədiyi, yalnız büdcə sərəncamçısının dəyişdiyi şəraitdə xərclərin kəskin artımı suallar doğurur. Yaxud əhalinin yoxsul qruplarına ünvalı yardımların ödənilməsi üzrə xərclər 2012-ci il üzrə 207,0 milyon manat, 2013-cü il üzrə 206,2 milyon manat proqnozlaşdırıldığı halda, azalmanın səbəbilə bağlı hər hansı rəsmi izahat yoxdur.
Elmin inkişafı yenə də diqqətdən kənarda saxlanılıb. 2013-cü ildə dövlət büdcəsindən elmin inkişafına  xərclərinə 129.1 milyon manat ayrılması nəzərdə tutulur ki ki, bu da, 2012-ci ilin müvafiq göstəricisindən 5,7 milyon manat və ya 5.7 faiz çoxdur. Elmə ayrılan xərc Daxili İşlər Nazirliyinin yalnız bir strukturunun – Daxili Qoşunlar Baş İdarəsinin saxlanması üçün nəzərdə tutulan vəsaitdən 7,1 milyon manat yaxud 5.2 faiz azdır. 2013-cü ilin elm xərcləri ümumi büdcə xərclərinin cəmi 0.68 faizi qədərdir.
Büdcədən dövlət şirkətlərinə verilən subsidiyalarının həcmi axır 2 ildə 82 faiz artıb.  «Büdcə sistemi haqqında» Qanunun 1.1.17-ci maddəsinə  görə, dövlət büdcəsindən yerli büdcələrlə yanaşı hüquqi şəxslərə də subsidiyalar (əvəzsiz maliyyə yardımları) ayrıla bilər. Lakin nə adıçəkilən qanunda, nə büdcə sisteminin fəaliyyətini tənzimləyən digər normativ-hüquqi aktlarda istər büdcə, istərsə də qeyri-büdcə təşkilatlarına büdcə subsidiyalarının məbləğinin hesablanması mexanizmləri, habelə bu subsidiyaların ödənilməsinin meyar və şərtləri müəyyən olunmayıb. Bu cür hüquqi qeyri-müəyyənlik şəraitində qeyri-maliyyə qurumlarına 2013-cü ildə dövlət büdcəsindən 129,1 milyon manat subsidiya ödənilməsi nəzərdə tutulur ki, bu ötən ilin eyni göstəricisindən 6,7 milyon manat (5,5 faiz), 2011-ci ilin göstəricsindən isə  58,2 milyon manat (82 faiz) çoxdur. “Azərbaycan Respublikası vahid  büdcə  təsnifatının təsdiq edilməsi barədə” Nazirlər Kabinetinin, 6 oktyabr 2004-cü il tarixli 149 saylı Qərarına əsasən, qeyri-maliyyə qurumları üzrə subsidiyalar təsərrüfat hesablı dövlət müəssisələrinin məhsul satışı və xidmət göstərilməsi zamanı yaranan zərərin qarşılanması üçün əvəzsiz maliyyə yardımlarıdır. Büdcə sənədlərinin araşdırılmasınadan aydın olur ki, gələn məhsula görə büdcə subsidiyalarının 70,5 milyon manatı  (54,6 faizi) «Mədəniyyət, incəsənət və bədən tərbiyəsi», 37,7 milyon manatı  (29,2 faizi) «Mənzil və Kommunal təsərrüfatı» funksional bölmələri üzrə bölüşdürülüb.  Mənzil və kommunal təsərrüfatı ilə bağlı vəziyyət qismən aydındır. 2009-cü ildə qəbul olunan yeni Mənzil Məcəlləsi bu sektorda islahatların aparılmasını və saşə üzrə fəaliyyət göstərən müəssisələrin dövlətsizləşdirilməsini irəli sürsə də, hökumət islahatlara tələsmir. Bunun nəticəsində isə dövlət büdcəsinin hələ sovetlər dövründə yaradılmış və fəaliyyəti yeni iqtisadi münasibətlərin tələblərinə cavab verməyəən  mənzil-kommunal müəssisələrinin subsidiyalaşdırılması zərurətini aradan qaldırmaq mümkün olmayıb. Amma mədəniyyət və idman təşkilatlarına münasibətətdə isə vəziyyət tamamilə qeyri-müəyyəndir. Parlament müzakirəsinə təqdim olunan büdcə sənədlərində hansı müəssisə və təşkilatların nəzərdə tutulduğuna, idarəetmə və institusional islahatlar sayəsində bu cür subsidiyalaşdırmanın aradan qaldırmağın mümkün olub-olmamasına ümumiyyətlə toxunulmur. Bundan əlavə, gələn il Bakı Metropoliteninə və «AzAl» Dövlət Konserninə 39,3 milyon manat subsidiya ayrılacaq. Bu, 2011-ci illə müqayisədə təxminən  4 dəfə və ya 21,6 milyon manat çoxdur. Halbuki 2011-ci ilin noyabrında Tarif Şurasının qərarı ilə Bakı Metropolitenində gediş şaqları 33 faiz artırılan zaman hökumət bu addımı müəssisənin büdcə subsidiyalarından asılılığına azaltmağa yönəldiyini bəyan etmişdi.    Eyni zamanda, təsərrüfat hesablı dövlət şirkətlərinə büdcə dəstəyi şəffaf şəraitdə həyata keçirilməli, ilk növbədə həmin yardımları alan müəssisələrin gəlir və xərclərinin strukturu ictimaiyyət üçün açıq olmalıdır.
Yerli büdcələrə maliyyə yardımları cəmi 0,2 milyon manat artırılıb.. 2013-cü ildə dövlət büdcəsindən yerli büdcələrə 5,2 milyon manat və ya ötən il müqayisədə 0,2 milyon manat çox vəsait ayrılacaq. MBQ-nin apardığı qiymətləndirmələr göstərir ki, bələdiyyələrin özlərinin son dərəcə məhdud maliyyə resurslarına malik olduğu şəraitdə yerli sosial-iqtisadi problemlərin effektiv həlli baxımından mərkəzi büdcədən bələdiyyələrin maliyyə ehtiyaclarının qarşılınması üçün daha çox resurs ayrılmasına ehtiyac var.
İnvestisiya xərclərinin büdcə xərclərində payı 35 faizə yüksəlib. Belə ki, 2013-cü ildə əsaslı vəsait qoyuluşlarının dövlət büdcəsinin ümumi xərclərində payı əvvəlki dövrlə müqayisədə 2,2 faiz bəndi artaraq 35 faizə yüksələcək. 2012-ci ilin proqnozu ilə müqayisədə gələn ilin dövlət büdcəsindən investisiya layihələrinin maliyyələşdirilməsinə 1 milyard 140,1 milyon manat və ya 19,7 faiz çox vəsait ayrılması nəzərdə tutulur. Həmin xərclərin mütləq ifadədə məbləği 6 milyard 934 milyon manat təşkil edəcək. Büdcə investisiyalarının əhəmiyyətli hissəsi kommunal infrastrukturun (içməli su, istilik təchizatı, elektrik enerjisi) yenidən qurulmasına yönəldilir. Halbuki dünya ölkələrinin təcrübəsində hökumətlər həmin sahələri uzunmüddətli idarəetmə əsasında özəl sektora verməklə, həm ictimai vəsaitlərdən daha səmərəli istifadəyə şərait yaradır, həm də rəqabət mühitini stimullaşdırmaqla əhalinin daha keyfiyyətli kommunal xidmətlər almasına hüquqi və institusional baza formalaşdırır.
Büdcə investisiyalarının 26%-nin hansı istiqamətlər və layihələr üzrə xərclənəcəyi hökumətin özü üçün də qeyri-müəyyəndir. Hökumətin parlamentə təqdim etdiyi dövlət investsiya proqramının istiqamətlər üzrə bölgüsünə dair məlumatdan aydın olur ki, 2013-cü ildə dövlət büdcəsindən investisiya layihələrinə ayrılacaq ümumi məbləğin 1,8 milyard manatı və ya 26 faizi «ehtiyat vəsait» kimi heç bir istiqamət üzrə bölüşdürülmədən saxlanılıb. Halbuki, fövqaladə vəziyyətlərdə tələb olunan kapital qoyluşları nəzərə alınmasa, investisiya layihələri bir qayda olaraq orta və uzunmüddətli dövr ərzində planlaşdırılır və büdcə layihəsi parlamentə daxil olanadək investisiya layihələrinin nəinki tam siyahısı, həmçinin onların hər biri üzrə texniki-iqtisadi əsaslandırma hazır vəziyyətə gətirilir. Ölkə Prezidentinin 2010-cu il 17 mart tarixli 239 saylı Fermanı ilə təsdiqlənmiş «Azərbaycan Respublikası Dövlət İnvestisiya Proqramının tərtibi, icrası, monitorinqi  və qiymətləndirilməsi» Qaydalarının 3-cü bölməsində də qeyd olunur ki, İqtisadi İnkişaf Nazirliyi ivestisiya layihələri əsasında növbəti büdcə ili və sonrakı üç il üçün Dövlət İnvestisiya Proqramının yekun  sentyabr ayının 15-dək Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinə təqdim edilir. Qanunvericiliyə görə, dövlət büdcsinin layihəsi isə həmin tarixdən məhz 1 ay sonraya qədər – oktyabrın 15-dək parlament müzakirəsinə təqdim olunmalıdır. Deməli, həmin təqvimədək investisiya layihələrinin tam siyahısının və hər bir layihə üzrə texniki-iqtisadi əsaslandırmanın hazır olmaması hüquqi baxımdan mümkünsüzdür.
Büdcə investisiyalarında kommunal infrastruktur üstün mövqe qazanıb. 2012-ci ildə dövlət əsaslı vəsait qoyuluşlarının struktunda ən yüksək pay  nəqliyyat layihələrinə məxsus idisə, növbəti il dövlət büdcəsindən kommunal infrastruktura, ilk növbədə içməli su və kanalaizasiya şəbəkəsinin yenidən qurulmasına daha çox vəsait ayrılacaq. Ümumilikdə 2013-cü ildə  büdcənin investisiya xərclərinin 1 milyard 540 milyon manatı və ya 22,3 faizi kommunal infrastruktura, 1 milyard 298 milyon manatı (18,7 faizi) nəqliyyat sektoruna, 1 milyard 180 milyon manatı (17,1 faizi) sosial layihələrə yönəldiləcək. Öz növbəsində, sosial layihələr üzrə büdcə investisiylarının 562,6 milyon manatı ümumtəhsil məktəblərinin və peşə liseylərinin, 250,8 milyon manatı mədəniyyət obyektlərinin, 146,6 milyon manatı səhiyyə infrastrukturunun, 123,9 milyon manatı isə idman obyektlərinin təmir və tikintisinə xərclənəcək.  Bunlardan əlavə, hökumət gələn il büdcə investisiyaları hesabına 368,1 milyon manat meliorasiya və irriqasiya, 266,2 milyon manat energetika layihələrinin maliyyələşdirilməyi nəzərdə tutur.
İnvestisiya layihələrilə bağlı  şəffaflıq yoxdur. Vətəndaş cəmiyyətinin ardıcıl təşəbbüslərinə baxmayaraq, hökumət parlamentə təqdim etdiyi 2013-cü il üzrə Büdcə zərfinə büdcə investisiyaları hesabına  gələn il həytata keçirilməsi planlaşdırılan layihələrin siyahasını daxil etməyib. Halbuki 2008-ci ilin büdcə müzakirələrində hökumət bu addımı atmışdı və aydın olmuşdu ki, layihələrin siyahısının zərfə daxil edilməsi texniki baxımdan qətiyyən problemli məsələ deyil. 2012-ci ildə ilk dəfə olaraq Maliyyə Nazirliyi hər bir sahə üzrə əsas layihələrin siyahısını büdcənin parlament müzakirələrindən öncə öz saytında yerləşdirsə də, bu il Nazirlik büdcə informasiyalarının ictimailəşdirilməsi istiqamətində başlatdığı həmin müsbət təcrübədən imtina edib.
Büdcə xərclərinin 60 faizindən çoxunun son təyinat bölgüsü icra hakimiyyəti tərəfindən həyata keçirilir. Dövlət əsaslı vəsait qoyuluşuna yönəldilən vəsaitləri, “digər xərclər” adı altında gedən vəsaitləri və bütün bölmələr üzrə “sair “ və “digər” sözü qoşulan maddələri nəzərə alsaq, büdcə xərclərinin 60 faizindən çoxunun son istifadə təyinatı büdcədə görünmür. Bu vəsaitlərin son təyinat bölgüsü Azərbaycan Respublikasının Prezidenti və Nazirlər Kabineti tərəfindən həyata keçirilir. Büdcənin icrası barədə hökumətin hesabatında da həmin vəsaitlərin son təyinatı barədə detallı hesabat demək olar olmur. Bu isə, o deməkdir ki, Konstitusiya ilə qanunverici hakimiyyətə (Milli Məclisə) məxsus səlahiyyətin icrası faktiki olaraq əsasən icra hakimiyyətinə keçmişdir.
Sahibkarlığın dəstəklənməsinə büdcə vəsaitləri 60 faizdən çox artacaq. Növbəti il dövlət büdcəsindən sahibkarlığın dəstəklənməsinə 193 milyon manat ayrılacaq ki, bu 2012-ci ilin eyni göstəricsindən 57,9 milyon milyon manat və ya 30 faiz çoxdur. Həmin vəsaitlərin 150 milyon manatı Sahibkarlığa Kömək Milli Fonduna, 35 milyon manatı «Aqrolizinq» ASC-yə, 8 milyon manatı Kənd Təsərrüfatı Kreditləri üzrə Dövlət Agentliyinə ayrılacaq. Narahatlıq doğuran məqam budur ki, adıçəkilən təşkilatlar vasitəsilə xərclənən vəsaitlərin şəffaf istifadəsini dəyərləndirmək üçün effektiv ictimai nəzarət mexanizmləri yaradılmayıb. Bu, ilk növbədə adıçəkilən qurumların ictimai vəsaitlərdən istifadəyə dair hesabatlılıq səviyyəsinin aşağı olmasından qaynaqlanır. Məsələn, Sahibkarlığa Kömək Milli Fondu öz saytında kredit ayrılan layihələrin siyahısını və onların ölkənin regionları üzrə bölgüsünü təqdim edir, amma hər bir layihənin maliyyə tutumu, layihənin ümumi dəyərində büdcə Fondun vəsaitlərinin məbləği, Fonddan kredit götürən təsərrüfat subyektinin adı barədə məlumatlar gizlədilir. «Aqrolizinq» ASC öz saytında xaricdən aldığı kənd təsərrüfatı avadanlıqlarının və heyvanların ümumi sayı, onlara sərf olunan məcmu məbləği barədə məlumat versə də, onların hər bir vahidinin orta dəyəri, avadanlıq və heyvanların idxalı ilə bağlı tender şərtləri, tenderi udan şirkətlər barədə ümumiyyətlə informasiya təqdim olunmur. Kənd Təsərrüfatı Kreditləri üzrə Dövlət Agentliyi isə ümumiyyətlə ayrılan kreditlərin nə regionlar, nə fəaliyyət sferaları, nə də təsərrüfat subyektləri üzrə bölgüsünə dair ictimaiyyətə hər hansı hesabat açıqlamır. Sahibkarlığın dəstəklənməsinə yönəldilən büdcə vəsaitlərin istifadəsi ilə bağlı ictimai hesabatlılığın bu cür məhdudluğu şəraitində, habelə hökumət, nə də Hesablama Palatası tərəfindən həmin vəsaitlərin iqtisadi inkişafa real səmərəsinə dair qiymətləndirmənin elan olmadığı tədqirdə bu istiqamətdə vəsaitlərin həcminin kəskin artımı narahatlıq doğurmaya bilməz. Nəzərə alaq ki, əvvəlki illərdə ayrılmış büdcə vəsaitləri, həmçinin həmin vəsaitlərin təkrar dövriyyəsi hesabına hazırda hər 3 fondun ümumi maliyyə resurslarının həcmi 1 milyard manata çatır. Bu fondlar ictimai fondlardır, onların fəaliyyəti cəmiyyət üçün tamamilə açıq olmalı, fəaliyyətlərinin səmərəliliyi müntəzəm olaraq obyetiv indikatorlar əsasında hökumət tərəfindən qiymətləndirilməli və ictimaiyyətə elan olunmalıdır.
Prezidentin ehtiyat fondunun vəsitləri 47 milyon manat artırılacaq. Milli Büdcə Qrupunun  22 ölkənin təcrübəsinə istinadən apardıqları tədqiqatlar göstərib ki, Prezidentin Ehtiyat Fondu araşdırmaya cəlb edilən ölkələr arasında yalnız Azərbaycan və Gürcüstanda mövcuddur. Gürcüstan da Prezidentin Ehtiyat Fondu növbəti il üçün 50 milyon ları təklif olunmuşdu. Yeni parlament onun 5 dəfə azaldaraq 10 milyon lariyə və ya 4 milyon 741 min manata endirildi. Azərbaycanda isə bu il üçün prezidentin ehtiyat fondu 300 milyon manat idi, növbəti ildə 347 milyon manat olacaq, yəni Gürcüstanda Prezidentin Ehtiyat Fondundan 73 dəfə çox olacaq.   Azərbaycanda növbəti il üçün nəzərdə tutulan artımın məbləği Gürcüstandakı ümumi məbləğdən 10 dəfə çoxdur.
Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) gəlirlərinin formalaşmasında yenə də dövlət büdcəsinin rolu yüksək olaraq qalacaq. 2013-ci il dövlət büdcəsindən DSMF-yə 1077 milyon manat və ya əvvəlki ilə nisbətən 32,7 milyon manat artıq transert ayrıması nəzərdə tutulur. Bundan əlavə, gələn il büdcə sektorunda çalışan işçilərin əmək haqqından məcburi sosial sığortalar hesabına Fonda dövlətbüdcəsindən 690,2 milyon manat ödənilcək. Ümumilikdə 2013-cü ildə dövlət büdcəsinin ödənişlərinin DSMF-nin məcmu gəlirlərində payı 67,1 faiz təşkil edəcək ki, bu əvəlki dövrə nisbətən 1,3 faiz bəndi az olsa da, hələ də Fondun dövlət büdcəsindən kəskin asılı olduğunu nümayiş etdirir. Bundan əlavə, 2013-cü ildə DSMF-nin ümumi gəlirlərinin 178,4 milyon manat artımı proqnozlaşdırılır ki, bu artımn da təxminən yarısı (85 milyon manatı) məhz dövlət büdcəsindən ödənilən vəsaitlərin hesabına təmin olunacaq.  MBQ əvvəlki illərin rəylərində dəfələrlə Fondun büdcəsinin formalamasında özəl sektorun payının azlığından narahatlığını ifadə etmişdi. DSMF-nin 2013-cü il üzrə büdcəsinə dair rəyində Hesablama Palatasının təqdim etdiyi məlumatlar həmin narahatlığın əsaslı olduğun sübut edir. Rəydə qeyd olunr ki, 2011-ci ildə Fondun faktiki gəlirlərinin 75,2 faizi dövləğt büdcəsindən ödəmələrin (transfertlər və büdcə işçilərinin əmək haqqı fondundan məcburi ayırmalar birlikdə) və dövlət mülkiyyətində olan iri dövlət şirkətlərinin hesabına formalaşıb. Həmin il Fondun ümumi gəlirlərinin 2119,1 milyon manat olduğunu nəzərə alsaq, deməli özəl sektorun DSMF-ə ödəmələri cəmi 525,5 milyon manat təşkil edib. Bu, təxminən həmin ildə büdcə sferasında çalışanların əmək haqqı fondundan ödənilən məcburi sosial ayırmaların məbləğinə bərabər olub. Özəl sektorda büdcə sahəsində çalışanlardan təxminən 4 dəfə çox işçi qüvvəsinin çalışdığını, eyni zamanda özəl sektorda orta aylıq əmək haqqı səviyyəsinin büdcə sferası ilə müqayisədə 2,5 dəfə yüksək olduğunu nəzərə alsaq, ölkədə kifayət qədər böyük həcmdə gizli əmək haqqı dövriyyəsinin mövcudluğu aydın olur. Adıçəkilən rəydə Hesablama Palatasının DSMF-nin gəlirlərinin özəl sektorun payının artacağına dair mövqeyinin olmaması onu göstərir ki, 2013-cü ildə də Fondun dövlət sektorundan kəskin asılılıq səviyyəsi qorunub saxlanacaq.
2013 –cü ilin büdcə xərcləri ilə bağlı MBQ-nin gəldiyi nəticələr və  tövsiyələr
Milli Büdcə Qrupu hökumətin Parlamentə təqdim etdiyi 2013-cü il üzrə büdcə qanunun layihəsini təhlil edərək aşağıdakı əsas nəticələr gəlib:
2013-cü ildə qeyri-neft gəlirləinin  qeyri-neft ÜDM-də payı 2012-ci ilin proqznoz göstəricisi ilə müayisədə 0,3 faiz bəndi azalacaq. Qeyri neft büdcə kərinin qeryi neft ÜDM-də xüsusi çəkisi maksimum həddə yüksələrək 43 faizə çatacaq. Beləliklə də qeyri neft büdcə gəlirləri ən aşağı səviyyədə -52 faiz cari xərcləri ödəmək qabliyyətində  olacaq.
Növbəti ildə Büdcə gəlirlərində neft sektorundan  asılılığı daha da gücləncək, belə ki,  bribaşa daxil olmaların payı artaraq  son 10 ildə ən yüksək səviyyədə -73,1 faizə çatacaq.
Büdcə gəlirləri və xərcləmələrinin 2005-ci ildən başlayan artımı 2013-cü ildə də davam etdirilcək. Lakin əvvəlki illərdə olduğu kimi hökumət gələn il də nəticəyə əsaslanan büdcə tərtibi təcrübəsinə keçidi təmin edə bilməyəcək. Yenə də xərclər dəqiq hədəfləri və ölçülə bilən nəticələri olan konret məqsədli proqramlar üzrə deyil, yalnız ənənəvi qaydada funksional bölmələr üzrə təsnifləşdirilib;
Növbəti il üçün hökumət  əvvəlki illərdəki tendensiyanı daha da gücləndirərək dövlət idarəetmə aparatının, hüquq-mühafizə sisteminin büdcə vasitəsilə dəstəklənməsinin sosial sahələrlə müqayisədə daha üstün prioritet kimi qəbul edir;
Uzun illər ərzində rəsmi səviyyədə zəruriliyi dönə-dövnə vurğulansa da, hökumət 2013-cü ildə də orta təhsil sistemində şagird hesabı maliyyələşmə, səhiyyə sistemində isə icbari tibbi sığorta sisteminin tətbiqi əsasında maliyyələşməyə keçid istiqamətində dəyişiklik etmir;
Əvvəlki illərdə olduğu kimi, gələn ilin büdcə zərfində büdcə effektivlik baxımından büdcə göstəricilərinin əsaslandırılmayib, şəffaflıq baxımından büdcə məlumatlarının  qapalılığı və kasadlığı daha  da çoxalıb.
Bu nəticilərdən çıxış edərək MBQ gələcək dövrdə  büdcə xərclərinin səmərəliliiyni və şəffaflığının artırılması məqsədilə aşağıdakı tövsiyyələri irəli sürür:
1. Qeryi-neft büdcə kəsrinin qeyri neft ÜDM-də payının azaldılması üçün  ikili mühasibat sistemi legallaşdırılmalı, dövlət şirkətlərində MHBS-yə  keçid,  beynəlxalq uçot standartlarnın  təmin edilməli, maliyyə-vergi intizamı yüksəldilməli, qeyri-neft  bölməsində çalışan tədiyəçilərin investisiya  fəaliyyəti təşviqləndirilməlidir.
2. Sosial xərclərin, ilk növbədə təhsil və səhiyyə xərclərinin büdcədə payının optimal səviyyəsi müəyyə edilməli, növbəti il üzrə büdcə xərcləri proqnozlaşdırılarkən həmin səviyyənin saxlanması təmin olunmalıdır. Bu xərclərin artım tempi inflyasiyanın proqnozlaşdırılan tempi nəzərə alınaraq müəyyən edilməli, bu xərclərin xərclərin artım tempinin büdcənin ümumi xərclərinin artım tempindən geri qalmasına yol verilməməlidir.
3. Elmin inkişafı ilə bağlı orta və uzunmüddətli strategiya hazırlanmalı, həmin strategiya çərçivəsində qəbul olunan islahatlar proqramına uyğun olaraq elmin maliyyələşdirilməsi büdcənin prioritetləri sırasına daxil edilməlidir
4. Büdcədən investisiya vəsaitləri formasında, həmçinin bu şirkətlərin göstərdikləri iş və xidmətlərə görə yaranan zərəri qarşılamaq üçün nəzərdə tutulan subsidiyaların həcmi məhdudlaşdırılmalıdır;
5. Yerli büdcələrə maliyyə yardımlarının ayrılması mexanizmləri əsaslı şəkildə təkmilləşdirilməli, yerli özünüidarə orqanlarının hökumətin maliyyə yardımlarına ehtiyaclılıq səviyyəsini aşkarlamaca imkan verən qiymətləndirmə mexanizmləri yaradılmalı, yerli sosial-iqtisadi inkişafda bələdiyyələrin rolunu artırmaq üçün dövlət büdcəsindən məqsədli transfertlərin həcmi genişləndirilməlidir;
6. Kommunal sektorun konsessiya əsasında özəl sektrun idarəetməsinə verilməsi istiqamətində islahat proqramı  təcili olaraq hazırlanmalı, bu sektorun maliyyələşməsi ilə bağğlı dövlət büdcəsinin yükü əhəmiyyətli şəkildə özəl investorların üzərinə keçirilməlidir
7. Bazar  üçün məhsullar istehsal edən və  xidmətləri göstərən müəssisə və şirkətlərin yaradılmasını nəzərdə tutan investisiya layihələrinə hökumətin dövlət büdcəsindən investisiya formasında vəsaitlər ayırması təcrübəsindən ya tamamilə imtina olunmalı, ya da bu qəbildən olan layihələr dövlət-özəl sektor əməkdaşlığı çərçivəsində gerçəkləşdirilməlidir
8. Dövlət xarici borcunun sürətli artımının qarşısı alınmalı, xüsusilə dövlət şirkətlərinin dövlət zəmanəti ilə xarici kreditlər cəlb etmələrinə məhdudiyətlər müəyyən edilməli, həmçinin bu borcların alınması üçün  qaydalar sərtləşdirilməlidir.
9. Büdcənin funksional bölmələri üzrə xərclərin artım templəri arasındakı kəskin fərqlər aradan qaldırılmalıdır. Ayrı-ayrı istiqamətlər üzrə xərclərin kəskin artımı və azalması, eləcə də ölkənin ayrı-ayrı şəhər və rayonları üzrə yerli xərclərin səviyyəsi arasında kəskin fərqlərin olması ilə bağlı  parlamentə əsaslandırılmış izahatlar təqdim olunmalıdır.
10. Şəffaflığın və hesabatlılığın təmin olunması baxımından dövlət əsaslı vəsait qoyuluşları hesabına maliyələşdirilən bütün layihələr  üzrə müfəssəl informasiyalar büdcə zərfinə daxil edilməlidir, hökumətin Parlamentə təqdim etdiyi dövlət büdcəsi zərfinə ölkənin şəhər və rayonları üzrə xərclərin tərkibi və strukturu barədə geniş məlumatların daxil edilməlidir

Giriş

2013-cü il büdcə gəlirləri 19,159 mlrd. manat təsdiq edilib. 2012-ci ilin proqnozu ilə müqayisədə növbəti ildə ümumi büdcə gəlirləri 12,4 faiz, Dövlət Neft Fondundan daxilolmalar istisna olmaqla büdcə gəlirləri isə 9,4 faiz artacaq. Beləliklə də növbəti ildə   ümumi  büdcə gəlirlərinin ÜDM-də xüsusi çəkisi 34,2 faiz (əvvəli ilin proqnozu ilə müqayisədə 1 faiz bəndi çox), ayrıca  qeyri-neft gəlirlərinin  qeyri-neft ÜDM-də xüsusi çəkisi isə 15,1 faiz (əvvəlki ilin proqnoz göstəricisi ilə müqayisədə 0,3 faiz bəndi az)  proqnozlaşdırılıb. 

>> Bütün rəyləri oxu

Video

Foto

optimized-dsc00827

Bizim tərəfdaşlar

Bəner
Bəner
Bəner
Bəner
Bəner
Bəner
Bəner
Bəner
Bəner
Bəner